S5 Paradigm Shift - шаблон joomla Книги
  • عضويت
Photo

مبانی هستی شناسی نظام تربیتی مرحوم استاد

مقدمه

واکاوی شرائط عصری که در آن کتاب مسؤولیت و سازندگی به رشته تحریر درآمد ما را با این واقعیت آشنا می­‌کند که این کتاب پاسخ به نیازی بود که در سال‌­های قبل از انقلاب ذهن بسیاری از متفکرین را به خود مشغول کرده بود. گروه‌­های مذهبی با شکل­‌های متنوعی به کار تربیتی و فرهنگی می‌­پرداختند و در طرح کار خود گاه متأثر از دیدگاه­‌های گروه­‌های چپ بودند و گاه متکی بر آموزه‌­های برخی نحله‌­های عرفانی و گاهی نیز طرح‌­ها و حرف‌­هایشان برآمده از ذهن برخی متفکرین مسلمان و برداشت‌­های خاص ایشان از مقوله تعلیم و تربیت بود.

استاد در نوشته مسؤولیت و سازندگی تلاش می­‌کند تا با استفاده از قرآن و روایات به طرحی مستند در زمینه تعلیم و تربیت دست یافته و متناسب با مشکلات و سؤالات نظام تربیت اسلامی را ترسیم کند.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تجربیات گذشته و مشکلات پیشاروی نظام آموزشی و تربیتی کشور پرداخت دوباره به این موضوع را موجب شد و در گردهمایی که به همین منظور در تالار وحدت شکل گرفت اندیشمندان حوزه تعلیم و تربیت طرح‌­ها و راهکارهای خود را ارائه کردند که کتاب انسان در دو فصل بیان مکتوب سخنرانی مرحوم صفایی در این هم اندیشی است.

اکنون با گذشت نزدیک به سه دهه هنوز اندیشه‌­های تربیتی استاد مورد توجه کافی قرار نگرفته و تحلیل و نقدی در خور را شاهد نبوده است. امروزه نیاز به دستیابی به طرح نظام تربیتی اسلام بیش از پیش احساس می­شود؛ نیازی که با توجه به عدم توفیق تجربه‌­های آموزش و پرورش و آموزش عالی در اسلامی یا اسلامی‌­تر کردن مراکز آموزشی و ناکامیابی نسل ما در ایجاد خط انتقال معارف و اعتقادات دینی به نسل نوپیدا به زخمی کهنه و رنجی مزمن بدل گشته است.

در بازخوانی و بازگویی اندیشه­‌های استاد باید به قالب‌­های تازه اندیشید تا عمق محتوا در میان روزآمد نبودن قالب مهجور نگردد. از این رو در نوشته برآنیم تا در قالب مرسوم و آکادمیک به بررسی اندیشه‌­های تربیتی استاد صفایی بپردازیم و اولین گام را با ترسیم اجمالی مبانی اندیشه تربیتی استاد در سه حوزه جهان شناسی، انسان شناسی و معرفت شناسی برداریم.

امید آنکه این نوشته آغازی باشد بر بازخوانی اندیشه‌­های تربیتی استاد و ارائه " مسؤولیت و سازندگی " در قالبی نو. 

 در بحث­‌های آکادمیک از تربیت گفتگو در خصوص مبانی انسان­‌شناسانه، ­هستی شناسانه و معرفت‌­­شناسانه یک مکتب و دیدگاه تربیتی مقدم بر بحث از روش‌­های تربیتی و ویژگی­‌های مربی است. با تبیین مبانی نوبت به توضیح اهداف تربیت می­‌رسد؛ اهدافی که بر اساس همان مبانی مطرح می­‌شود. با درک این دو یعنی مبانی و اهداف در یک دیدگاه تربیتی بحث­‌های دیگر استدلال و منطق بهتری می‌­یابند و در سایه درک مبانی و اهداف می­توان به طرح عمیق‌­تر سخنان استاد در باب انواع روحیه‌­ها، زمینه‌­های تربیت پرداخت و از مراحل و شیوه­‌ها و آفات آن و همچنین از ویژگی‎­های مربی سخن گفت.  

 اگر چه تبویب استاد کاربردی‌­تر است و ما را مستقیم بر سر اصل مطلب می‌­برد اما نشان دادن انسجام این اندیشه و استحکام آن، این رویکرد تازه را توجیه می‌­کند. بسیاری از این مباحث در فصول اولیه و مقدماتی کتب ایشان ذکر شده است و تلاش ما صرفاً ارائه تازه­‌ای از همان مباحث است.

مبانی هستی شناسانه در تفکر تربیتی استاد

تربیت را چه ایجاد زمینه و فراهم کردن مقدمات تغییر بدانیم و چه آن را رساندن و تغییر دادن متربی تفسیر کنیم به هر حال تلاشی است برای تحقق همۀ ظرفیت‌­ها و قابلیت‌­ها و رسیدن به همۀ آنچه می‌­تواند حاصل شود. مبانی جهان شناسانه تربیت نکاتی را در هستی را مورد توجه قرار می­‌دهد که در مسیر این تلاش قرار گرفته و بر آن اثر می­‌گذارند. در جهان بینی اسلامی نکات بسیاری از این دست را می­توان مشاهده کرد.

1. هستی عرصه تربیت

تمامی بازی خلقت برای تربیت به راه افتاده است و همگان تحت تربیت اویند و همه هستی عرصه تربیت است. او رب ­العالمین است و ما نیز به گونه‌­ای آفریده شده‌­ایم که تا به جایی برسیم که جز با پای او نرویم. همۀ هستی بر اساس نظم تعریف شدۀ او سامان یافته و فقط این انسان است که می‌­تواند از همراهی سایرین سرباز زند و می‌­تواند همانند دیگران حامد باشد آن هم در سطحی که حَمْداً يَمْلَأُ مَا خَلَقْتَ وَ يَبْلُغُ مَا أَرَدْتَ حَمْداً [1].

2. همه در طرح تربیت اویند حتی ابلیس

در طرح رب العالمین همۀ امور در این جهت تدبیر شده و همگان در خدمت این فرایند هستند نه فقط ملائک بلکه حتی آنها که سر به عصیان برداشته و سنگ راه شده­‌اند. در طرح او، شیطان عاصی نیز کارکرد خود را داشته و زمینه ساز توکل انسان و شناخت ضعف‌­هایش و افزایش سرعتش خواهد بود. در تدبیر پروردگار نه فقط مدبرات امر او بلکه حتی آنچه بد- مانند ابلیس و سایر شیاطین- است یا می‌­تواند بد باشد-مانند غرائز و یا دنیا و جلوه‌­های آن و یا فضای روابط اجتماعی و کشش‌­ها و غفلت­‌هایی که در آن زاده می‌­شود- به گونه‌­ای آفریده شده که در مسیر تربیت قابل استفاده باشد.

3. حجت ­های حاضر

او در تکمیل هدایت خویش و برای اتمام حجت، فرستادگانی را به سوی مردم می­‌فرستد تا از یک سو عذری باقی نماند و از سوی دیگر هر آنچه برای حرکت و اوج گیری انسان مورد نیاز اوست در دسترسش قرار بگیرد.

این اتمام حجت، پس از رسول با امامان و اوصیاء ادامه می‎­یابد و زمین هرگز از حجتی که محور هدایت باشد خالی نمی­‌ماند تا حجت‎­های خدا و راه‎­های او از دست نروند[2].اینان محورهای هدایتند چه آشکار و شناخته شده باشند و چه پنهان و در پرده.

4. نشانه ها و راه ­ها 

در هستی برای همه و برای هر سطحی از درک و شهود نشانه‌­ها و راه‌­هایی گذارده‌­اند؛ از تضادهایی که حکمت خلقت یعنی حرکت را به انسان گوشزد می­کند تا ساخت خاص انسان که جز با طرح وحی هماهنگ نبوده و جز با دین به قرار نمی­رسد. این­ها چیزی بیش از علامت را در خود دارد که آدمی را به اشهاد بر خویش و شهادت حاکمیت او می­رساند و اذ اخذ ربک من بنی آدم من ظهورهم ذریتهم و اشهدهم علی انفسهم قالوا الست بربکم قالوا بلی [3]و تا درک ضرورت وجود پاداش و عقاب می­رساند[4].

5. نظام آفرینش صحنه تشویق و تنبیه

آفرینش به گونه ای است که آنکه هماهنگ با نظام است بهره­ ­بردار است و همۀ نظام با او همراهی می ­کند و در خدمت او خواهد بود و آنکه سر ناسازگاری دارد صدمه می‌­خورد و نتایج این ناهماهنگی را می­چشد تا شاید باز گردد[5].

6. تغییر چهره هستی به تفاوت عملکرد ما :

برخوردهای نظام هستی به تفاوت عملکردهای ما تغییر می­کند. آنها که راه افتاده‌­اند با شکر خویش به زیادتی می­‌رسند و از امکانات تازه‌­ای برخوردار می­شوند. اما چشم پوش­ها به رنج و عذاب دچار شده و صدمه می­‌خورند و امکاناتشان را از کف می­‌دهند. این­ها از نتایج کارشان می­‌چشند تا شاید ادب شوند و دست از ظلم بردارند و با تضرع‌­ها از قساوت فاصله بگیرند.

7. هدایت به میزان سطح سلوک و نیاز سالک

در هر سطحی از سلوک از حدی از نعمت هدایت برخوردار می­‌شویم. آنکه سرعت بیشتری دارد و حرکتی گسترده­‌تر را دنبال می­کند نیاز بیشتری به راهنمایی و هدایت دارد. همین است که هدایت‌­ها با بالاتر رفتن سطح سلوک افزایش یافته و پاسخگوی نیازهای وسیع او خواهدبود.

8. شیوه­ های گوناگون تأمین رزق در هستی

در هستی به تناسب نیازها شیوه‌­های گوناگونی برای تأمین رزق ­های فکری، قلبی، عقلی و روحی تعبیه شده است.آیه­‌ها، موعظه­‌ها، ذکرها و هدایت­‌های گوناگونی به تناسب مقام، حالت، رفتار آدم‌­ها متفاوت می‌­شوند و هر کس به اندازه تلاشش بهره‌­مند می­شود. تا آنجا که با جوشش درونی حکمت از درون به آن گویا شده و راه را بر دیگران نیز می­‌نمایانند و تا آنجا که در درون و عمق عقل‌­هایشان با ایشان سخن گفته شده و راه را برایشان می­‌گشایند.

9. انسان در میانه راهی بی ­انتهاء

در تصویر قرآنی انسان در میانه راهی بی‌­انتهاست. منزل‌گاهی را گذرانده و منزل‌گاه‌­های دیگری او را انتظار می‌­کشند. این تصویر تمامی بحث تربیت را تحت تأثیر خود قرار می­‌دهد؛ زیرا در این نگاه، تربیت باید آدمی را برای پیمودن همۀ این راه و سیر در تمامی عوالم پیشاروی آماده کند و به این محدودۀ دنیایی محدود نماند. 

10. جدایی از وابستگی­ های طبیعی، آغاز انسانیت

انسان در دل دنیا زاده شده و همیشه نیازهای خود را در میان نعمت‌­های آن دیده است، به همین جهت وابستگی و علاقۀ او به دنیا امری طبیعی بوده و جایی برای ملامت ندارد. اما انسانیت انسان از جایی آغاز می­‌شود که تلاش می­‌کند تا در سطح طبیعت نماند و خود را از سطح غرائز برتر بکشد. او با همین تلاش است که می‌­تواند همین وابستگی‌­های طبیعی را به کشش­‌هایی متعالی تبدیل کند]6[.


1-     نهج‌‏البلاغه؛ ص224   

2-    اللَّهُمَّ بَلَى لَا تَخْلُو الْأَرْضُ مِنْ قَائِمٍ لِلَّهِ بِحُجَّةٍ إِمَّا ظَاهِراً مَشْهُوراً وَ إِمَّا خَائِفاً مَغْمُوراً لِئَلَّا تَبْطُلَ حُجَجُ اللَّهِ وَ بَيِّنَاتُهُ وَ كَمْ ذَا وَ أَيْنَ أُولَئِكَ أُولَئِكَ وَ اللَّهِ الْأَقَلُّونَ عَدَداً وَ الْأَعْظَمُونَ عِنْدَ اللَّهِ قَدْراً يَحْفَظُ اللَّهُ بِهِمْ حُجَجَهُ وَ بَيِّنَاتِهِ حَتَّى يُودِعُوهَا نُظَرَاءَهُمْ وَ يَزْرَعُوهَا فِي قُلُوبِ أَشْبَاهِهِم‏  نهج‌‏البلاغه؛ص495  ذاك من لدن آدم إلى أن تقوم الساعة فهؤلاء الأوصياء الذين جعلهم الله خلفاءه في أرضه و حججه على خلقه لا تخلو الأرض في كل عصر من واحد منهم   مناقب؛ ج1، ص245  أمير المؤمنين ع لا تخلو الأرض من قائم بحجة الله إما ظاهر مشهور و إما خائف مغموركمال‏الدين؛ ج1، ص294 

3-    اعراف؛ 173 در این تحلیل آیه از عالم دیگری قبل از این عالم خبر نمی‌­دهد و عالم ذر همین عالم است از نظرۀ ربوبی. این به شهادت گرفته شدن در همین عالم برای همه رخ می­‌دهد و همگان در لحظه‌­هایی وجود و سلطه تدبیری را بر خود حس می­کنند و پی به وجود مالک و مدبری می‌­برند.

4-    كافي؛ ج2 ،ص389   

5-    ظَهَرَ الْفَسَادُ فىِ الْبرَّ وَ الْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِى النَّاسِ لِيُذِيقَهُم بَعْضَ الَّذِى عَمِلُواْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ   روم؛41

6-    این بیان اگر توضیح سرشاری طبیعت و همخوانی امکانات آن با نیازهای انسان باشد از مبانی جهان شناسی محسوب می‌­شود و اگر بیان نوع رابطه انسان با هستی تلقی شود می­توان آن را مبنایی انسان شناسانه دانست

 

 

 

منابع و مأخذ

صفايى حائرى، على، از معرفت دينى تا حكومت دينى، 1جلد، ليلة القدر - قم، چاپ: اول، 1382 ه.ش.

صفايى حائرى، على، انسان در دو فصل، 1جلد، ليلة القدر - قم، چاپ: هفتم، 1391 ه.ش.

صفايى حائرى، على، بشنو از نى، 1جلد، ليلة القدر - قم، چاپ: سوم، 1384 ه.ش.

صفايى حائرى، على، تربيت كودك، 1جلد، ليلة القدر - قم، چاپ: اول، 1386 ه.ش.

صفايى حائرى، على، تطهير با جارى قرآن، 3جلد، ليلة القدر - قم، چاپ: اول، 1391 ه.ش.

صفايى حائرى، على، تو مى آيى، 1جلد، ليلة القدر - قم، چاپ: سيزدم، 1390 ه.ش.

صفايى حائرى، على، حركت (تحليل جريان فكرى و تربيتى انسان)، 1جلد، ليلة القدر - قم، چاپ: دوم، 1386 ه.ش.

صفايى حائرى، على، درس‌هايى از انقلاب (تقيه)، 1جلد، ليلة القدر - قم، چاپ: اول، 1382 ه.ش.

صفايى حائرى، على، درس‌هايى از انقلاب (قيام)، 1جلد، ليلة القدر - قم، چاپ: اول، 1382 ه.ش.

صفايى حائرى، على، درس‌هايى از انقلاب (انتظار)، 1جلد، ليلة القدر - قم، چاپ: سوم، 1390 ه.ش.

صفايى حائرى، على، رشد: تفسير سوره والعصر، 1جلد، ليلة القدر - قم، چاپ: پانزدهم، 1381 ه.ش.

صفايى حائرى، على، روش برداشت از قرآن، 1جلد، ليلة القدر - قم، چاپ: هشتم، 1392 ه.ش.

صفايى حائرى، على، روش نقد، 5جلد، ليلة القدر - قم، چاپ: اول، 1381 ه.ش.

صفايى حائرى، على، صراط، 1جلد، ليلة القدر - قم، چاپ: سوم، 1384 ه.ش.

صفايى حائرى، على، غدير، 1جلد، ليلة القدر - قم، چاپ: پنجم، 1385 ه.ش.

صفايى حائرى، على، فوز سالك، 1جلد، ليلة القدر - قم، چاپ: اول، 1389 ه.ش.

صفايى حائرى، على، مسئوليت و سازندگى، 1جلد، ليلة القدر - قم، چاپ: اول، 1385 ه.ش.

صفايى حائرى، على، نامه هاى بلوغ، 1جلد، ليلة القدر - قم، چاپ: چهارم، 1386 ه.ش.

صفايى حائرى، على، نظام اخلاقى اسلام، 1جلد، ليلة القدر - قم، چاپ: اول، 1383 ه.ش.

صفايى حائرى، على، وارثان عاشورا، 1جلد، ليلة القدر - قم، چاپ: دوم، 1381 ه.ش.

نظرات  

0 #1 رجبی 1395-04-12 12:03
با سلام و تشکر زیاد
جمع بندی خوبی است.
با توجه به دقت نظر استاد در فن سخنوری و حساسیت فوق العاده ایشان در استخدام کلامت و تبحر ایشان در انتقال مفاهیم به مخاطب ، به نظر میرسد ما نیز اگر برای تبین اندیشه های او قدمی بر میداریم شایسته است در این تبین ،در نوع نگارش متن ، در ویراستاری متن ، برای زیبایی ادبی و بخصوص روایی کلام حساسیت لازم را داشته باشیم تا بتوانیم رسالت خود را در جذب و هدایت رهرو نو اندیش به خوبی ادا کنیم.
متن کمک کننده و موثر است از شما تشکر میکنم و انشاالله توفیقات روز افزون داشته باشید.
نقل قول

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه سازی